ព្រះសង្ឃបាល៖ ព្រះសង្ឃខ្មែរដ៏ល្បីល្បាញបំផុតដែលបានបកប្រែ «គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ» ពីភាសាសំស្រ្កឹតទៅជាភាសាចិន

លោកវិទូ | ថ្ងៃ ២᧡៩ ឆ្នាំមមី អដ្ឋស័ក ព.ស. ២៥៧០ | ១៥ កក្កដា ២០២៦

នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរនាសម័យអាណាចក្រភ្នំ (ឬសម័យហ្វូណន គ.ស. ទី១ ដល់ ទី៦) ព្រះពុទ្ធសាសនាបានរីកចម្រើនគួរឲ្យកត់សម្គាល់ រហូតមានព្រះសង្ឃខ្មែរដែលមានចំណេះដឹងជ្រៅជ្រះ បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសចិន ដើម្បីបកប្រែគម្ពីរដីកាផ្សេងៗ។

ព្រះសង្ឃខ្មែរដ៏ល្បីល្បាញបំផុតដែលបានបកប្រែ «គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ» (Vimuttimagga) ពីភាសាសំស្រ្កឹតទៅជាភាសាចិន គឺ ព្រះសង្ឃបាល (Sanghapala) (ចិនហៅថា៖ សេងកាផូឡូ - Sēngqiépuólóu)។

ខាងក្រោមនេះជាប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះអង្គ និងកិច្ចការងារបកប្រែគម្ពីរនេះ៖

ព្រះជីវប្រវត្តិសង្ខេប

• ស្រុកកំណើត៖ ព្រះអង្គជាជនជាតិហ្វូណន (ខ្មែរសម័យបុរាណ) ប្រសូតក្នុងឆ្នាំ ៤៦០ នៃគ្រិស្តសករាជ។
• ការសិក្សា៖ កាលនៅវ័យក្មេង ព្រះអង្គមានប្រាជ្ញាឈ្លាសវៃខ្លាំងណាស់ បានសិក្សាជ្រៅជ្រះលើមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ និងបានបួសជាព្រះសង្ឃក្នុងពុទ្ធសាសនា។ ព្រះអង្គមានជំនាញខ្ពស់ខាងភាសាសំស្រ្កឹត និងយល់ដឹងធ្លាយទាំងគម្ពីរព្រះត្រៃបិដកផ្នែក អភិធម្ម និង វិន័យ។

បេសកកម្ម និងការយាងទៅប្រទេសចិន

ដោយសារកេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏ល្បីល្បាញខាងចំណេះដឹងធម៌វិន័យ ព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជយវរ្ម័ន (ព្រះមហាក្សត្រហ្វូណន) បានបញ្ជូនព្រះអង្គឱ្យទៅបំពេញបេសកកម្មការទូត និងសាសនានៅប្រទេសចិន ក្នុងរជ្ជកាលអធិរាជ លីវ អ៊ូទី (Emperor Wu of Liang) នៃរាជវង្សលាំង (Liang Dynasty)។

ព្រះអង្គបានគង់នៅប្រទេសចិនអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍ (ប្រហែលពីឆ្នាំ ៥០៦ ដល់ ៥២៤ នៃគ្រិស្តសករាជ)។ អធិរាជចិនមានសេចក្តីជ្រះថ្លាយ៉ាងខ្លាំង រហូតដល់ថ្នាក់សាងសង់អារាម ឬការិយាល័យបកប្រែគម្ពីរថ្វាយព្រះអង្គចំនួន ៥ កន្លែងផ្សេងគ្នា។

ការបកប្រែ «គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ»

ស្នាដៃដ៏អស្ចារ្យបំផុតដែលបន្សល់ទុកជាមរតកពិភពលោករបស់ព្រះសង្ឃបាល គឺការបកប្រែ «គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ»៖

• ប្រភពដើម៖ គម្ពីរនេះត្រូវបានតាក់តែងឡើងដោយ ព្រះអរហន្តឧបតិស្សៈ (Upatissa) ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ ឬទី២ នៃគ្រិស្តសករាជ។ វាជាគម្ពីរដ៏សំខាន់ដែលរៀបរាប់អំពី «ផ្លូវនៃការរួចចាកទុក្ខ» (សីល សមាធិ បញ្ញា) និងជាគ្រឹះដើមនៃគម្ពីរ វិសុទ្ធិមគ្គ (Visuddhimagga) របស់ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ។
• ការបកប្រែ៖ ព្រះសង្ឃបាល បានបកប្រែគម្ពីរនេះពីភាសាសំស្រ្កឹតទៅជាភាសាចិនក្នុងឆ្នាំ ៥១៥ នៃគ្រិស្តសករាជ ដោយប្រើចំណងជើងជាភាសាចិនថា «解脱道论» (Jiétuō dào lùn)។
• តម្លៃប្រវត្តិសាស្ត្រ៖ គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គច្បាប់ដើម (សំស្រ្កឹត/បាលី) ត្រូវបានបាត់បង់ទាំងស្រុងពីប្រទេសឥណ្ឌា និងស្រីលង្កានៅសម័យក្រោយមក។ សព្វថ្ងៃនេះ ពិភពលោកអាចស្គាល់ និងសិក្សាគម្ពីរវិមុត្តិមគ្គឡើងវិញបាន ក៏ដោយសារតែមាន ច្បាប់បកប្រែជាភាសាចិនរបស់ព្រះសង្ឃខ្មែរ (ព្រះសង្ឃបាល) នេះឯង ដែលត្រូវបានរក្សាទុកយ៉ាងល្អក្នុងព្រះត្រៃបិដកចិន។

ការចូលទិវង្គត

ព្រះថេរៈ សង្ឃបាល បានចូលទិវង្គត (អនិច្ចធម្ម) នៅក្នុងប្រទេសចិន ក្នុងឆ្នាំ ៥២៤ នៃគ្រិស្តសករាជ ក្នុងព្រះជន្មាយុ ៦៤ វស្សា។ ព្រះអង្គបានបន្សល់ទុកនូវគម្ពីរដែលបានបកប្រែចំនួន ១១ គម្ពីរ (ស្មើនឹង ៤៨ ភាគ) ទៅក្នុងព្រះត្រៃបិដកចិន។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ ព្រះសង្ឃបាល គឺជាភស្តុតាងប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏រស់រវើក ដែលបង្ហាញថា ក្នុងសម័យហ្វូណន ទឹកដីខ្មែរមិនត្រឹមតែជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មនោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាមជ្ឈមណ្ឌលពុទ្ធសាសនា និងវិទ្យាសាស្ត្រសាសនាដ៏រីកចម្រើន ដែលមានសមត្ថភាពផ្សព្វផ្សាយចំណេះដឹងទៅដល់ប្រទេសមហាអំណាចដូចជាចិនទៀតផង៕

ឯកសារយោង និងប្រភពប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់ៗ ដែលអ្នកប្រវត្តិវិទូ និងអ្នកស្រាវជ្រាវប្រើប្រាស់ដើម្បីបញ្ជាក់អំពីជីវប្រវត្តិ និងកិច្ចការបកប្រែគម្ពីររបស់ ព្រះសង្ឃបាល រួមមាន៖

១. ឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រចិនបុរាណ

• គម្ពីរ លាំងស៊ូ (Liang Shu - 梁書 / ប្រវត្តិសាស្ត្ររាជវង្សលាំង)៖ នេះជាឯកសារផ្លូវការរបស់រាជវង្សលាំង (គ.ស. ៥០២–៥៥៧) ដែលបានកត់ត្រាយ៉ាងលម្អិតអំពីទំនាក់ទំនងការទូតរវាងអាណាចក្រភ្នំ (ហ្វូណន) និងប្រទេសចិន ព្រមទាំងមានកត់ត្រាអំពីវត្តមាន និងសកម្មភាពរបស់ព្រះសង្ឃខ្មែរ គឺព្រះសង្ឃបាល (Sanghapala) និងព្រះមន្ត្រសេន (Mantrasena) នៅក្នុងរាជវាំងចិន។
• គម្ពីរ ស៊ុយស៊ូ (Sui Shu - 隋書 / ប្រវត្តិសាស្ត្ររាជវង្សស៊ុយ)៖ ផ្នែកស្តីពីគម្ពីរដីកា និងអក្សរសាស្ត្រ មានបញ្ជាក់អំពីបញ្ជីឈ្មោះគម្ពីរទាំងឡាយដែលព្រះសង្ឃបាលបានបកប្រែ រួមទាំង «គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ» ផងដែរ។
• កម្រងជីវប្រវត្តិមហាថេរ (Xu Gaoseng Zhuan - 續高僧傳)៖ រៀបរៀងដោយព្រះភិក្ខុចិនស៊ិនចៅ (Daoxuan) ក្នុងសតវត្សរ៍ទី៧ ដែលបានកត់ត្រាប្រវត្តិនៃព្រះសង្ឃល្បីៗ រួមទាំងជីវប្រវត្តិលម្អិតរបស់ព្រះសង្ឃបាល តាំងពីការយាងមកដល់ប្រទេសចិន ការបកប្រែធម៌ និងការចូលទិវង្គតរបស់ព្រះអង្គ។

២. គម្ពីរពុទ្ធសាសនាចិន

• ព្រះត្រៃបិដកចិន (Taishō Tripiṭaka)៖ គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គដែលបកប្រែដោយព្រះសង្ឃបាល ត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងព្រះត្រៃបិដកចិនមហាយាន (ច្បាប់តៃសូ) ក្រោមលេខកូដ T1648 (មានចំណងជើងជាភាសាចិនថា Jie脫道論 - Jiétuō dào lùn)។

៣. ឯកសារស្រាវជ្រាវទំនើប

• ការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់លោក P.V. Bapat (១៩៣៧)៖ លោកសាស្ត្រាចារ្យ P.V. Bapat បានធ្វើការបកប្រែ «គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ» ពីច្បាប់ភាសាចិនរបស់ព្រះសង្ឃបាល មកជាភាសាអង់គ្លេសវិញក្រោមចំណងជើងថា "Vimuttimagga: The Path of Freedom"។ នៅក្នុងសេចក្តីផ្តើមនៃសៀវភៅនេះ មានការវិភាគយ៉ាងស៊ីជម្រៅអំពីប្រវត្តិរបស់ព្រះសង្ឃបាល និងការប្រៀបធៀបរវាងគម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ និងវិសុទ្ធិមគ្គ។
• សៀវភៅ «ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ» និង «ប្រវត្តិពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា»៖ ស្នាដៃស្រាវជ្រាវរបស់ប្រវត្តិវិទូខ្មែរល្បីៗ (ដូចជា សាស្ត្រាចារ្យ ត្រាំង ប៊ុណ្ណា, លោក អាដេម៉ារ ឡឺក្លែរ - Adhémard Leclère) និងឯកសារបោះពុម្ពផ្សាយដោយពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ ដែលបានចងក្រងអំពីតួនាទីរបស់ព្រះសង្ឃសម័យហ្វូណនក្នុងការផ្សព្វផ្សាយធម៌ទៅបរទេស។

© រក្សាសិទ្ធិដោយលោកវិទូ